احياء و غير ذلك از افعال خود را باحدى از مخلوقات تفويض نفرموده بطورى كه مستقل در تأثير باشند چنانچه حكماء در باره عقول و مفوضه در باره بندگان و انبياء و اوصياء و ملائكه تصور كردند و حكماء طبيعى در باره قواى طبيعى و اسباب و معدّات آن از قبيل خورشيد و ماه و ستارگان و زمين و باد و باران و غيره گمان نمودند . ولى از آنجا كه حكمت الهى چنين اقتضا نموده كه اكثر امور بدون توسط اسباب موجود نشود ( ابى اللّه ان يجرى الامور الا باسبابها ) لذا بعضى از چيزها را اسباب پيدايش بعض ديگر قرار داده است چه اسباب اختيارى ، مثل اينكه جماع را سبب انعقاد نطفه و بذرپاشى و تخم كاشتن را سبب توليد زرع قرار داده و چه اسباب غير اختيارى ، مانند اينكه آتش را سبب سوزاندن و خورشيد را وسيله نور و حرارت ، و حرارت را سبب توليد بخار و پيدايش ابر ، و ابر را سبب نزول باران قرار داده و همينطور ساير اسباب طبيعى ، و از همين قبيل است اخبارى كه وارد شده باينكه اسرافيل واسطه حيات و ميكائيل واسطه رزق و جبرئيل واسطه علم و عزرائيل واسطه قبض روح است . لكن آن كسى كه هر چيزى را سبب چيز ديگر قرار داده و قوهء تأثير و استعداد ترقى و كمال به آنها عنايت فرموده و حيات و روزى و علم و ساير فيوضات را به آنان اعطاء نموده ذات مقدس حق تعالى است و جميع موجودات بالذات داراى هيچ كمال و اثرى نيستند ، و خداوند در قرآن ميفرمايد : أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ « 1 » تا آخر آيات . و نيز بايد دانست كه خداوند تبارك و تعالى قادر است كه تأثير طبيعى را از هر موجودى كه بخواهد بگيرد زيرا چنانچه گذشت ممكنات همينطور كه در افاضه وجود محتاج به واجب الوجودند در بقا نيز محتاج به او هستند و اگر اراده او تعلق گرفت كه موجودى داراى اصل وجود يا اثرى از آثار وجود نباشد فى الفور از او سلب خواهد شد .

--> ( 1 ) ترجمه آيات در قبل بيان شد .